Wie & wat herdenken we op 15 augustus?

Wat herdenken we op 15 augustus?

Het voormalige Nederlands-Indië werd van 1942 tot 1945 bezet door Japan, bondgenoot van Duitsland in Zuid Oost Azië. Op 15 augustus 1945, kort na de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki, capituleerde Japan. Daarmee kwam officieel een einde aan de Tweede Wereldoorlog in het Koninkrijk der Nederlanden.

Miljoenen onderdanen van het Koninkrijk hebben zwaar geleden als gevolg van honger, dwangarbeid, geweld, vernedering en terreur. Op erevelden in Indonesië en daarbuiten liggen 25.000 Nederlandse doden. Een veelvoud daarvan heeft geen speciale begraafplaats gekregen. Bovendien werkte de oorlog door bij miljoenen die de verschrikkingen wisten te overleven.

Jaarlijks staan we op 15 augustus stil bij het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog en het leed dat een groot en divers deel van onze samenleving diep getroffen heeft en nog altijd doorwerkt tot op de dag van vandaag. Het is een erkenning van hun plaats in de nationale geschiedenis van Nederland en het benadrukt de verbondenheid van ons allen met dit gedeeld verleden. De Melati, de Indische jasmijn, wordt dan gedragen als nationaal symbool van respect, betrokkenheid en medeleven.

Wie herdenken we?

Op 15 augustus herdenken we jaarlijks bij het Indisch Monument in Den Haag álle slachtoffers van de oorlog tegen Japan en de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Honderdduizend kinderen en volwassen burgers werden geïnterneerd in concentratiekampen, honderdduizenden werden buiten de kampen aan hun lot overgelaten. Tienduizenden zogenoemde ‘troostmeisjes’ werden uitgebuit, honderdduizenden verrichten onmenselijke dwangarbeid, onder hen vele krijgsgevangenen en Indonesische Romusha’s. De oorlog trof alle bevolkingsgroepen van de koloniale samenleving, onder meer Indonesiërs, Molukkers, Indo-Europeanen, Europeanen, Papoea’s, de Joods-Indische en Chinees-Indonesische gemeenschap. Wij herdenken op 15 augustus alle slachtoffers van het Japanse oorlogsgeweld. Herdenking bijwonen? Lees meer over hoe u de herdenking op 15 augustus kunt bijwonen.

15 augustus als kantelpunt

Op 15 augustus eindigde wel de oorlog, maar het bracht geen vrede. De Japanse bezetter had met name in de laatste fase van de oorlog het nationalisme en de anti Nederlandse gevoelens onder grote delen van de bevolking gestimuleerd. Twee dagen na de capitulatie van Japan, op 17 augustus 1945, riep Soekarno de onafhankelijkheid uit.

In het machtsvacuüm direct na de oorlog was er veel geweld en willekeur tegen iedereen die ervan verdacht werd Hollands-gezind te zijn. Het daaropvolgende grootschalige oorlogsgeweld, de ongekend grote ontheemding en de kille ontvangst in Nederland werken door tot op de dag van vandaag.

Jaarlijks herdenkt Nederland op 15 augustus alle slachtoffers van de Japanse bezetting. Dat gebeurt bij het Indisch Monument in Den Haag, dat in 1988 werd onthuld door Koningin Beatrix. De herdenking is een van de drie Nationale Herdenkingen in Nederland. Op 15 augustus geldt een officiële vlaginstructie. Lees hier hoe u de herdenking kunt bijwonen.

Een groeiend aantal van 3.000 betrokkenen van diverse generaties zijn jaarlijks bij de herdenking aanwezig en de herdenking wordt live uitgezonden door de NOS met gemiddeld 400.000 kijkers. Elk jaar zijn de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer aanwezig, de Minister-President, andere leden van de Koninkrijksregering, de ambassadeur van Indonesië, ambassadeurs van de geallieerde landen en de commandanten van de vijf krijgsmachtonderdelen. Eens in de vijf jaar woont het staatshoofd de herdenking bij. Ook zijn op en rond 15 augustus diverse andere herdenkingen in het land, waar de Nationale Herdenking mee samenwerkt. We dragen in deze periode de Melati, als symbool van respect en verbondenheid.

Onze naoorlogse samenleving is sociaal en cultureel verrijkt en blijvend veranderd door de komst van meer dan 350.000 mensen uit voormalig Nederlands-Indië. Inmiddels zijn dit meer dan 2 miljoen Nederlanders.

Nieuwe generaties

Ondanks het feit dat al enige jaren de verjonging en verbreding van ons publiek toeneemt en de herdenking de laatste jaren meer dan ooit publiciteit heeft gegenereerd, zijn we ervan doordrongen dat we moeten blijven innoveren om de nieuwe generatie structureel te binden en te activeren. 75 jaar na 15 augustus 1945 is die vraag actueler dan ooit.

De oorlog staat namelijk letterlijk en figuurlijk steeds verder van ons af. De nieuwe generaties weten niet beter dan in vrijheid te leven. En aandacht voor WO II in Azië wordt doorgaans ook nog eens overstemd door een polariserend maatschappelijke debat over dekolonisatie. Tel hierbij op het structureel gebrek aan aandacht aan de oorlog in Azië in het onderwijs en het lijkt onvermijdelijk dat de aandacht voor de oorlog in Azië wegzakt in het collectieve geheugen van Nederland of overschaduwd wordt door relevante, maar andere maatschappelijke debatten. Toch zien wij een tegengestelde trend die opvallend veel potentie heeft.

Al jarenlang is er een toenemende belangstelling voor Indische identiteit in het algemeen en voor de Nationale Herdenking 15 Augustus 1945 in het bijzonder. Steeds meer Nederlandse jongeren ontdekken hun afkomst en zien daarin een afspiegeling van de cultureel rijke en diverse samenleving die Nederland is geworden. Inmiddels betreft dit meer dan 2 miljoen Nederlanders met een Nederlands-Indische oorlogsgeschiedenis in de familie. Dit is verreweg de grootste en tevens minst zichtbare minderheid van Nederland. Ze is zo divers als de koloniale samenleving als waar ze uit voortkomt. Chinese Indonesiërs, Molukkers, Indo’s, Totoks, Indonesiërs en natuurlijk in toenemende mate alle mogelijke culturele mengvormen. Deze Nederlanders delen echter meer dan ze verschillen: hun moederland, vergelijkbare oorlogsverhalen en de impact van de grootschalige ontheemding en de kille ontvangst in Nederland. Ervaringen die vaak nog doorwerken in volgende generaties. Verspreid over heel Nederland en over het algemeen volkomen geïntegreerd, vormen deze Nederlanders het cultureel diverse hart van de Nederlandse samenleving. En dit hart is kerngezond.

Vooral onder jongeren van de derde en vierde generatie neemt de belangstelling voor de eigen identiteit toe en de behoefte hier iets mee te willen doen. Er is een duidelijke toename van online reacties en eigen bijdragen op sociale media. De aanwezigheid van vloggers en bloggers, van vrijwilligers en van jongeren die samen met leeftijdsgenoten naar de herdenking komen, neemt duidelijk toe. Het rapport Denkend aan Nederland van het Sociaal Cultureel Planbureau, dat onlangs is verschenen, onderschrijft dat herdenken de invulling van identiteit versterkt.

Achtergrond informatie

Nederland wordt bevrijd op 5 mei 1945

Op die datum is er in voormalig Nederlands-Indië echter nog geen bevrijding. De Japanse overheersing drukt in de hierop volgende maanden nog zwaar op alle inwoners van dat land en ver daarbuiten.